Yabancılar ve Vatandaşlık Hukuku Nedir?
Yabancılar ve vatandaşlık hukuku; yabancıların Türkiye’ye girişini, Türkiye’de kalışını ve Türkiye’den çıkışını düzenleyen kurallar ile Türk vatandaşlığının kazanılmasına ve kaybına ilişkin esasları konu alan hukuk alanıdır. Bu alandaki temel düzenlemeler; 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’dur.
Bu alandaki iş ve işlemlerin önemli bir bölümü idari nitelik taşımaktadır. Başvurular; Göç İdaresi Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü ile konsolosluklar nezdinde yürütülmekte, olumsuz işlemlere karşı idari itiraz ve iptal davası yollarına başvurulabilmektedir.
Başvuru süreçlerinde eksik veya hatalı belge sunulması, sürelerin kaçırılması ya da kalış amacına uygun olmayan izin türünün seçilmesi; başvurunun reddine, vize ihlaline ve kimi durumlarda sınır dışı etme kararı alınmasına yol açabilmektedir. Sürecin mevzuata uygun biçimde planlanması bu nedenle önem arz etmektedir.
Yabancılar ve Vatandaşlık Hukukunun Kapsamı
Yabancılar ve vatandaşlık hukuku kapsamında yürütülen iş ve işlemler geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Başlıca şu başvuru ve uyuşmazlıklar bu alanın kapsamında yer almaktadır:
- Kısa dönem, aile, öğrenci ve uzun dönem ikamet izni başvuruları
- İkamet izni uzatma, ret ve iptal işlemlerine karşı başvurular
- Çalışma izni ve çalışma izni muafiyeti başvuruları
- Turkuaz Kart başvuruları
- Türk vatandaşlığının genel yolla kazanılması başvuruları
- Evlenme yoluyla vatandaşlık başvuruları
- Yatırım yoluyla (istisnai) vatandaşlık başvuruları
- Sınır dışı etme kararlarına karşı iptal davaları
- İdari gözetim kararlarına itiraz
- Uluslararası koruma başvuruları ve ret kararlarına karşı başvurular
- Vize işlemleri ve vize ihlaline ilişkin süreçler
- Yabancıların Türkiye’de taşınmaz edinimine ilişkin danışmanlık
İkamet İzinleri
Türkiye’ye giriş kural olarak vize veya vize muafiyeti kapsamında yapılmakta; vizenin ya da muafiyetin tanıdığı süreden veya doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni almaları gerekmektedir. İzinsiz kalış, vize ihlali olarak değerlendirilmekte ve sonraki başvuruları da etkileyebilmektedir.
6458 sayılı Kanun’da kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni olmak üzere farklı izin türleri düzenlenmiştir. Her iznin amacı, süresi ve aranan şartlar birbirinden farklıdır; turizm, taşınmaz sahipliği veya ticari bağlantı gibi sebepler kısa dönem ikamet izni kapsamında değerlendirilmekte, uzun dönem ikamet izni ise Türkiye’de kesintisiz sekiz yıl ikamet şartına bağlanmıştır.
Başvurular e-ikamet sistemi üzerinden yapılmakta ve il göç idaresi müdürlüklerince sonuçlandırılmaktadır. Başvurunun reddi, iznin uzatılmaması veya iptali hâlinde bu işlemlere karşı yargı yoluna başvurulması mümkündür.
Çalışma İzinleri
Yabancıların Türkiye’de bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilmeleri kural olarak çalışma iznine bağlıdır. Çalışma izinleri, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilmektedir. Yurt içinden başvurular geçerli ikamet izni bulunan yabancılar tarafından yapılabilmekte, yurt dışından başvurular ise konsolosluklar aracılığıyla yürütülmektedir.
Geçerli çalışma izni kural olarak ikamet izni yerine geçmektedir. Kanunda ayrıca; eğitim düzeyi, mesleki deneyimi ile bilime ve teknolojiye katkısı gibi ölçütler çerçevesinde nitelikli yabancılara yönelik Turkuaz Kart düzenlenmiştir. Çalışma izni başvurusunun reddi hâlinde karara karşı itiraz ve dava yolları açıktır.
Türk Vatandaşlığının Kazanılması
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu uyarınca Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan kazanılmaktadır. Doğumla kazanma soy bağı veya doğum yeri esasına dayanmakta; sonradan kazanma ise yetkili makam kararı, evlat edinilme ya da seçme hakkının kullanılması yoluyla gerçekleşmektedir. Yetkili makam kararıyla kazanmanın uygulamada en sık karşılaşılan yolları şunlardır:
- Genel yol: kural olarak başvuru tarihinden geriye doğru beş yıl kesintisiz Türkiye’de ikamet ve kanunda aranan diğer şartlar
- Evlenme yolu: bir Türk vatandaşıyla en az üç yıldan beri evli olma ve evlilik birliği içinde yaşama gibi şartlar
- İstisnai yol: mevzuatta belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapanlar dâhil, kanunda sayılan kişiler için öngörülen yol
Yatırım yoluyla vatandaşlıkta aranan yatırım türleri ve tutarları idari düzenlemelerle belirlenmekte ve zaman içinde değişebilmektedir; başvuru öncesinde güncel şartların kontrol edilmesi gerekmektedir. Vatandaşlık başvurularında aranan belgeler ile inceleme süreci de başvurulan yola göre farklılık göstermektedir.
Sınır Dışı Etme Kararları ve Uluslararası Koruma
Sınır dışı etme kararı, kanunda sayılan hâllerde alınmakta ve yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye gönderilmesi sonucunu doğurmaktadır. Karara karşı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilmekte; kural olarak dava süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmemektedir.
Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancılardan kaçma ve kaybolma riski bulunanlar bakımından idari gözetim kararı alınabilmekte, bu kişiler geri gönderme merkezlerinde tutulabilmektedir. İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulması mümkündür.
Ülkesinde zulme uğrama tehlikesi bulunan yabancılar bakımından ise uluslararası koruma statüleri gündeme gelmektedir. 6458 sayılı Kanun’da mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüleri düzenlenmiş; kitlesel akın durumları için ayrıca geçici koruma öngörülmüştür. Uluslararası koruma başvurularının reddine ilişkin kararlara karşı da idari ve yargısal başvuru yolları bulunmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Türk vatandaşlığı hangi yollarla kazanılabilir?+
Vatandaşlık; doğum yoluyla, bir Türk vatandaşıyla en az üç yıl süren evlilik ve diğer koşulların sağlanmasıyla, genel yolla (kural olarak beş yıl kesintisiz ikamet ve diğer şartlar) veya kanunda öngörülen istisnai hâllerde kazanılabilir. Her yolun kendine özgü belge ve koşulları vardır.
İkamet izni türleri nelerdir?+
Başlıca türler; kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem ve insani ikamet izinleridir. Her iznin amacı, süresi ve aranan belgeler farklıdır; başvurular e-ikamet sistemi üzerinden yapılır.
Sınır dışı (deport) kararına itiraz edilebilir mi?+
Sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Kural olarak dava süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar kişi sınır dışı edilmez.
Yabancılar Türkiye’de taşınmaz edinebilir mi?+
Kanuni sınırlamalara uymak kaydıyla birçok ülke vatandaşı Türkiye’de taşınmaz edinebilir; askeri yasak bölgeler gibi alan sınırlamaları ve kişi başına yüz ölçümü sınırı bulunur. Edinim öncesinde tapu ve askeri bölge sorgusu yapılması önemlidir.
Çalışma izni ikamet izni yerine geçer mi?+
Evet; 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca geçerli çalışma izni kural olarak ikamet izni yerine geçer. Bu nedenle çalışma izni bulunan yabancının ayrıca ikamet izni alması gerekmez; ancak iznin sona ermesi hâlinde Türkiye’de kalış hakkının yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Bu yanıtlar genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz; somut olayınız için avukata danışmanızı öneririz.