Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk; uyuşmazlık yaşayan tarafların, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişi olan arabulucunun katılımıyla bir araya gelerek uyuşmazlıklarını mahkemeye taşımadan, kendi iradeleriyle çözmelerini amaçlayan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Türkiye’de arabuluculuk, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu çerçevesinde yürütülmektedir.
Arabuluculuk süreci; iradilik, eşitlik ve gizlilik ilkeleri üzerine kuruludur. Taraflar sürece katılıp katılmamakta, süreci sürdürmekte ve sonuçlandırmakta kural olarak serbesttir. Arabulucu, taraflara bir çözüm dayatmamakta; tarafların ortak bir çözüme kendi iradeleriyle ulaşmalarına yardımcı olmaktadır.
Yargılamaya kıyasla daha hızlı ve daha az maliyetli olması, sürecin gizli yürütülmesi ve tarafların ticari ya da kişisel ilişkilerinin korunmasına imkân tanıması, arabuluculuğu birçok uyuşmazlık bakımından etkili bir çözüm yolu hâline getirmektedir.
Arabuluculuğun Kapsamı
Arabuluculuk, kural olarak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanmaktadır. Başlıca şu uyuşmazlıklar arabuluculuğun uygulama alanı içerisinde yer almaktadır:
- İşçilik alacakları ve işe iade uyuşmazlıkları
- Ticari uyuşmazlıklar
- Tüketici uyuşmazlıkları
- Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar
- Kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Komşu hakkına ilişkin uyuşmazlıklar
- Alacak ve sözleşme uyuşmazlıkları
- Maddi ve manevi tazminat talepleri
- Arabuluculuk sürecinde taraf vekilliği
Buna karşılık; ceza yargılamasına ilişkin konular, boşanma ve velayet gibi tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği aile hukuku uyuşmazlıkları ile aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.
Dava Şartı (Zorunlu) Arabuluculuk
Bazı uyuşmazlık türlerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması kanunen zorunlu tutulmuştur. Bu hâlde arabuluculuk bir dava şartıdır; arabuluculuk süreci tamamlanmadan doğrudan dava açılması hâlinde dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilmektedir.
İşçilik alacakları ve işe iade talepleri, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalar ile belirli tüketici uyuşmazlıkları dava şartı arabuluculuğa tabidir. Ayrıca kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkına ilişkin uyuşmazlıklar da zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır.
İlk arabuluculuk toplantısına mazeret göstermeksizin katılmayan taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulmakta ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmemektedir. Bu nedenle sürece katılım ve sürecin usulüne uygun yürütülmesi büyük önem taşımaktadır.
İhtiyari Arabuluculuk
Dava şartı kapsamında olmayan uyuşmazlıklarda da taraflar, aralarındaki uyuşmazlığı arabuluculuk yoluyla çözmeyi serbestçe kararlaştırabilmektedir. İhtiyari arabuluculuğa dava açılmadan önce başvurulabileceği gibi, görülmekte olan bir dava sırasında da başvurulması mümkündür.
İhtiyari arabuluculuk özellikle ticari ilişkinin devam ettiği, tarafların kamuoyu önünde bir yargılama sürecini tercih etmediği veya hızlı çözümün öncelikli olduğu uyuşmazlıklarda etkili sonuçlar verebilmektedir.
Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?
Dava şartı arabuluculukta süreç, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvuru ile başlamaktadır. Taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşabileceği gibi, anlaşma sağlanamazsa arabulucu büro tarafından görevlendirilmektedir. İhtiyari arabuluculukta ise taraflar arabulucuyu serbestçe seçebilmektedir.
Arabulucu, tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet etmekte; görüşmeler tarafların katılımıyla yüz yüze veya çevrim içi olarak yürütülebilmektedir. Dava şartı arabuluculukta sürecin kural olarak üç hafta içinde tamamlanması gerekmekte, zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilmektedir. Ticari uyuşmazlıklarda bu süreler altı hafta ve iki hafta olarak uygulanmaktadır.
Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durmakta ve hak düşürücü süreler işlememektedir. Süreç; tarafların anlaşması, anlaşamaması veya taraflardan birinin süreçten çekilmesi hâllerinde son tutanakla sona ermektedir. Anlaşma sağlanamazsa son tutanakla birlikte dava yolu açılmaktadır.
Anlaşma Belgesinin Hukuki Niteliği
Arabuluculuk sürecinin anlaşmayla sonuçlanması hâlinde, üzerinde anlaşılan hususlar bir anlaşma belgesine bağlanmaktadır. Anlaşma belgesi, görevli mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınmasıyla ilam niteliğinde belge hükmünde olup mahkeme kararı gibi icra edilebilmektedir.
Tarafların, avukatlarının ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgeleri bakımından ise icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın belge, ilam niteliğinde sayılmaktadır. Üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca sonradan dava açılması mümkün değildir. Bu nedenle anlaşma belgesinin kapsamının ve içeriğinin hukuki açıdan titizlikle değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Arabuluculuğun Avantajları
Arabuluculuk, yargılamaya kıyasla taraflara başlıca şu avantajları sağlamaktadır:
- Uyuşmazlığın dava sürecine göre çok daha kısa sürede çözülmesi
- Yargılama giderlerine kıyasla daha düşük maliyet
- Sürecin ve görüşmelerin gizli yürütülmesi
- Çözümün taraf iradelerine dayanması
- Ticari ve kişisel ilişkilerin korunması
- Mahkeme kararına göre daha esnek çözüm seçenekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hangi uyuşmazlıklarda arabuluculuk zorunludur?+
İşçilik alacakları ve işe iade, konusu para olan ticari davalar ile belirli tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır. Kira, komşu hakkı, kat mülkiyeti ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar da zorunlu arabuluculuk kapsamına alınmıştır.
Arabuluculukta varılan anlaşma bağlayıcı mıdır?+
Evet; anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi alınmasıyla ilam niteliğinde belge hükmündedir. Taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgeleri için ayrıca şerh aranmaz; üzerinde anlaşılan konular sonradan dava edilemez.
Arabuluculuk görüşmelerinde söylenenler davada kullanılabilir mi?+
Hayır; arabuluculuk süreci gizlidir. Görüşmeler sırasındaki beyanlar, ikrarlar ve sunulan belgeler, taraflarca sonraki yargılamada delil olarak ileri sürülemez.
Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa ne olur?+
Arabulucu, anlaşmama durumunu son tutanakla tespit eder ve bu tutanakla dava yolu açılır. Zorunlu arabuluculuğa tabi uyuşmazlıklarda son tutanak, dava dilekçesine eklenmesi gereken bir dava şartıdır.
Arabuluculuk süreci ne kadar sürer?+
Dava şartı arabuluculukta süreç, kural olarak başvurudan itibaren üç hafta içinde tamamlanır; zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda bu süreler altı hafta ve iki haftadır. İhtiyari arabuluculukta ise süreç tarafların iradesine göre şekillenir.
Bu yanıtlar genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz; somut olayınız için avukata danışmanızı öneririz.